Autyzm i Zespół Aspergera (ZA)

[CO TO JEST] Autyzm i zespół Aspergera (ZA) należą do grupy całościowych zaburzeń neurorozwojowych. Autyzm u dzieci może mieć przejawy łagodne (zbliżone do zespołu Aspergera) do ciężkich, kiedy dziecko nie nawiązuje kontaktu, nie jest zainteresowane innymi  i wymaga stałej opieki dorosłych. Charakterystyczne objawy to trudności lub całkowity brak umiejętności rozumienia emocji i zachowań innych ludzi, zaburzenia mowy (tylko pewna część dzieci posługuje się mową) oraz stereotypizacja w zachowaniach. Objawy są widoczne już w pierwszym roku życia. Rozpoznanie choroby do 3 roku życia i podjęcie terapii może radykalnie poprawić funkcjonowanie dziecka. Ale często choroba jest zauważona dopiero w przedszkolu. Czasem objawy autyzmu pojawiają się około 4-5 roku życia – mówi się wtedy o tzw. „autyzmie atypowym”. Szacuje się iż w Polsce zaburzenia z kręgu autyzmu ma około 50 tysięcy osób, zarówno chłopców jak i dziewcząt. Leczenie wymaga współpracy wielu specjalistów. W Polsce nie ma żadnej instytucji zajmującej się kompleksowym leczeniem medycznym dzieci z ZA. Większość dzieci nie wymaga terapii lekami, chyba, że w chorobie współwystępują nasilone objawy lękowe, depresyjne, natręctwa, impulsywność, zaburzenia koncentracji uwagi oraz agresja. Wobec dzieci z ZA stosuje się terapię behawioralną, sensoryczną i biomedyczną. Diagnoza ZA jest trudna, a każdy przypadek wymaga indywidualnego podejścia. Pojedynczy objaw autyzmu nie jest równoznaczny z występowaniem choroby. Dopiero istnienie kilku z nich stanowi wskazanie do bardziej wnikliwej obserwacji dziecka.

[JAK ROZPOZNAĆ]  Dziecko z autyzmem:

  • Ma upośledzoną lub niewykształconą mowę (ale może także dużo mówić, choć nie zawsze poprawnie)
  • bardziej interesuje się przedmiotami niż ludźmi, nie jest zainteresowane zabawą z innymi dziećmi
  • unika kontaktu wzrokowego lub szybko go przerywa
  • przejawia niechęć do przytulania się (ale także może lubić się przytulać)
  • zachowuje się w sposób rutynowy, lubi powtarzalność i ścisłe przestrzeganie schematu (np. zabawy, czy dnia)
  • źle reaguje na nowe sytuacje (np. miejsca, jedzenie)
  • Nie rozpoznaje emocji, kontekstu wypowiedzi, intonacji czy wieloznaczności językowych
  • nie rozpoznaje zachowań innych, nieadekwatnie na nie reaguje lub w ogóle nie reaguje
  • albo narzuca innym to, co chce robić, czyni to w sposób natrętny, agresywny
  • zainteresowania dziecka są wycinkowe (np. tylko dinozaury lub piłkarze), ale mają charakter wręcz fiksacji
  • koncentrują się na nadmiernie na szczegółach, drobiazgach
  • nadmierna aktywność ruchowa (niecelowa) lub niska aktywność ruchowa
  • ma napady złości, agresji i autoagresji
  • często nie odczuwa bólu
  • dzieci z wysokim ilorazem inteligencji i posługujące się mową zwykle mają dobrą (czasem ponadprzeciętną) pamięć mechaniczną, mogą wykonywać skomplikowane obliczenia matematyczne, szybko uczą się czytać.

Dziecko z zespołem Aspergera

  • przejawia przede wszystkim problemy w funkcjonowaniu społecznym – nie rozumie sytuacji społecznych, reaguje nieadekwatnie, nie rozumie kontekstu i podtekstów, metafor, dowcipów, nie rozumie wierszy i tego „co poeta chciał powiedzieć” – traktuje wszystko dosłownie
  • cechuje je nadmierna bezpośredniość i „prawdomówność” (np. wyrażanie wprost  opinii typu „pani jest stara i brzydka”). Dziecko nie rozumie, że może kogoś urazić, ale także nie potrafi kłamać   
  • jest niezgrabne ruchowo, ma słabą koordynację ruchową, sztywny (dziwny) sposób poruszania się i dziwne współruchy
  • jest nieelastyczne, negatywnie reaguje na wszelkie zmiany (niepokojem, agresją)
  • jest nadwrażliwe sensorycznie na określone hałasy (np. dzwonki w szkole), zapachy, smaki, konsystencję potraw, dotyk (np. metek przy ubraniu, piasek)
  • ma w zasadzie prawidłowy rozwój mowy, już w dzieciństwie posługują się językiem dorosłych, często naukowym – ale wyraża się pedantycznie, w drażniący sposób, mówi swoje nie wracają uwagi na innych; często występuje także echolalia (powtarzanie fragmentów wypowiedzi) 
  • ma poziom inteligencji w normie lub nawet ponadprzeciętny. Dzieci z ZA często mają rozległą wiedzę z zakresu wybranej dziedziny nauki, mają też zdolności do nauk ścisłych (matematyka, informatyka) oraz sztuk muzycznych i plastycznych

[CO ROBIĆ?]  Dziecko z wymaga dobrze prowadzonej terapii podjętej możliwie najwcześniej oraz odpowiednich oddziaływań wychowawczych:

  • każda zmiana jest stresem, a więc trzeba dziecko do przygotować do wszelkich zmian, zapowiedzieć je, wyjaśnić np. korzystając także z rysunków i obrazków.
  • Unikaj niespodzianek
  • zapewnij odpowiednie warunki sensoryczne poprzez eliminację głośnych dzwonków, dźwięków o wysokich wibracjach (dzieci z ZA mają często nadwrażliwość słuchową) i eliminację nadmiaru bodźców wzrokowych, czy zapachowych.
  • Terapię behawioralną (kształtowanie adekwatnych zachowań adaptacyjnych) oraz terapię sensoryczną, warto uzupełnić terapią biomedyczną (odpowiednie żywienie)
  • Zapewnij odpowiednią, zbilansowaną dietę – unikaj nadmiaru słodyczy i słodzonych napojów, wprowadź dietę bezglutenową i bezkazeinową. Odpowiednia dobrana dieta może znacznie poprawić jakość życia dziecka (np. zmniejszyć objawy braku koncentracji uwagi, ogólnego pobudzenia). Dzieci z ZA mają często zaburzenia ze strony układu pokarmowego i odpornościowego (alergie), ponieważ nie wytwarzają dostatecznej ilości glutationu, co prowadzi do gromadzenia się w organizmie toksyn.
  • Uważnie obserwuj np. dziecko może mieć ulubioną poduszkę lub pluszka nasączonego określonym zapachem, poczucie bezpieczeństwa może mu dać cięższa otulająca kołdra
  • Ucz nawiązywania interakcji i ich podtrzymywania przez odrywanie ról
  • Przekazuj polecenia pojedynczo, wyjaśniaj je konkretnie, także korzystając z obrazków
  • Wspieraj jego zainteresowania i talenty
  • Zapewnij możliwość odpoczynku i relaksu
  • Uważaj na zagrożenie – dziecko z ZA może stać się kozłem ofiarnym w szkole i ofiarą przemocy rówieśniczej (to wynik braku kompetencji społecznych i zachowań odbieranych jako ”dziwaczne”).
  • Dziecko może być w grupie zagrożonej depresją, zwłaszcza w okresie dorastania. Zaczyna silnie doskwierać mu samotność i poczucie odizolowania od rówieśników
  • W szkole dziecko z orzeczeniem z Poradni Psychologiczno-pedagogicznej powinno otrzymać wsparcie poprzez dopasowany do jego potrzeb program edukacyjno-terapeutyczny, ale nie zawsze nauczyciele rozumieją istotę choroby i nie potrafią adekwatnie dobrać oddziaływania edukacyjne. Najlepiej gdyby nauczyciele zostali odpowiednio przeszkoleni.
  • Kiedy nie ma innego wyjścia – warto zmienić szkołę, często w szkołach integracyjnych są odpowiednio przygotowani nauczyciele, mniejsze klasy, gabinety pedagogów i terapeutów.
  • Rodziny dzieci z ZA  są często rozbite. Trud wychowania dziecka spoczywa na matkach, które często są nadopiekuńcze i samotnie walczą o szacunek i zrozumienie dla choroby dziecka.  Warto, aby skorzystały z pomocy – dobrym rozwiązaniem są grupy wsparcia i wymiana doświadczeń na temat wspierania dziecka w rozwoju (informacje np. Krajowe Towarzystwo Autyzmu www.wotka.pwpnet.pl). 

ADHD

[co to jest] ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi dotyczy od 4 do8 procent dzieci. Główne objawy to nadruchliwość oraz impulsywność połączona z zaburzeniami koncentracji uwagi. Przyczyna ADHD nie jest dokładnie rozpoznana. Przypuszcza się, że są to deficyty biologiczne; mózg inaczej pracuje.

Jeśli ADHD jest wcześnie zdiagnozowane (np. na początku nauki szkolnej) i wsparte odpowiednią terapią – daje dobre rokowania. Terapia polega na pomocy psychologicznej, (m.in. terapii Biofeedback) oraz terapii farmakologicznej, której wymaga około 1/5 dzieci. Objawy ADHD mogą łagodnieć z wiekiem, (co ma miejsce u około 40% dzieci), ale nieprawidłowo leczone, lub nieleczone ADHD może doprowadzić do cięższych postaci w wieku dorastania – zachowań opozycyjno-buntowniczych.

Jednym z podtypów ADHD jest ADD, gdzie przeważa zaburzenie koncentracji uwagi. To zaburzenie częściej dotyczy dziewcząt, ale dlatego, że nie sprawiają trudności wychowawczych, jest rzadziej rozpoznawane.      

[obraz na czym polega]Rodzic może rozpoznać problem, zwracając uwagę na trzy podstawowe objawy ADHD:

  1. Nadruchliwość: dziecko kręci się nieustannie, biega, „skacze po meblach”, ma wyraźną i nieustanną potrzebę poruszania się. Realizując ten imperatyw porusza się nieustannie, lecz robi to w sposób bezcelowy. Przy czym dziecko z ADHD niekoniecznie jest sprawne fizycznie. Ruch regularny typu marsz, spacer, bieg może je bardzo nużyć i męczyć. W szkole może wpadać na przedmioty, zrzucać rzeczy z ławki, szturchać kolegów, nie może wysiedzieć w ławce, może więc np. wstawać i chodzić po klasie.
  2. Impulsywność: mówi co myśli, rozpoczyna zadanie bez zrozumienia instrukcji, nie słucha poleceń do końca, ma problemy z czekaniem na swoją kolej, nie przewiduje konsekwencji swoich działań, często nie bierze pod uwagę emocji innych. W czasie lekcji może krzyczeć, pluć, „walić w ławkę”. Typowymi są zachowania prowokacyjnie, ucieczki z lekcji, itp.
  3. Zaburzenia koncentracji uwagi: łatwo się rozprasza i odrywa od wykonywanej pracy, nie słucha poleceń, nie reaguje na nie, nie kończy zadań, które uważa za nudne. Nie zapisuje zadań domowych.

Dziecko z ADHD także ma kłopoty z relacjami z kolegami  i na ogół niskie osiągnięcia szkolne w porównaniu z rówieśnikami (ten z objawów oczywiście nie jest właściwy jedynie dzieciom z ADHD, ale jest też dla nich typowy).

[powody, kogo dotyczy ]ADHD jest schorzeniem natury neurologicznej. Statystycznie w każdej polskiej klasie szkolnej jest jedno dziecko z ADHD. W Polsce na ADHD cierpi około 150 tysiące dzieci. Częściej są to chłopy. Objawy ADHD wzmaga nieodpowiedni system wychowania, rozumiany tu jako agresja, krzyki i kary, które są przeciwskuteczne właściwym oddziaływaniom wychowawczym (w domu i szkole).

ADHD nie jest konsekwencją błędów wychowawczych, ale nieleczenie i/lub nieodpowiednie prowadzenie dziecka (nadmiernie pobłażający lub nadmiernie punitywny sposób wychowania), może skutkować znacznym nasileniem objawów i  wybuchem trudności wychowawczych uchem w wieku dorastania. 

[Co robić] Dziecku  z ADHD potrzeba dobrze prowadzonej terapii oraz odpowiednich oddziaływań wychowawczych:

  • Przede wszystkim potrzebny jest spokój! Należy dbać o warunki wyważonej stymulacji bodźcami (na pewno nie zabierać do centrów handlowych, z których wszystkie niemal dzieci wychodzą pobudzone i wyczerpane!). Dziecku należy zagwarantować spokojne miejsce do wyciszania się (w dobrych szkołach pojawiają się już pokoje wyciszeń, gdzie dziecko jest pod opieką pedagoga/psychologa szkolnego). Warto takie miejsce stworzyć w domu: bez nadmiaru bodźców, w stonowanych kolorach, z możliwością słuchania muzyki relaksacyjnej (miejsce dla dziecka i rodziców, aby się wyciszyć).
  • Podkreślaj zainteresowania dziecka, może lubi czytać, albo interesuje się przyrodą? ADHD to choroba, a poza nią jest mały człowiek – ze swoimi potrzebami, zainteresowaniami, zdolnościami i marzeniami, a także lękami i wielką potrzebą akceptacji i miłości! Choroba nie może przesłonić pozostałych cech dziecka i jego samego!
  • Dzieci z ADHD ciągle słyszą, że są „niegrzeczne i źle wychowane”. A – jak każde inne dziecko, potrzebują akceptacji i pozytywnych wzmocnień. Umieść się więc poza tymi niewłaściwymi zachowaniami dziecka i przyłapuj je na tym, co robi dobrze. Dzieci z ADHD potrzebują dużo nagród, ale nagradzanie musi być za coś konkretnego. Znajdź choć najmniejszą rzecz (ale prawdziwą), za którą możesz swoje dziecko pochwalić.
  • Spróbuj stosować tzw. kontrakty. Starannie wytłumacz dziecku, co ma zrobić i że jak to zrobi, to wtedy może już się zająć tym, co je interesuje. (nie zapomnij pochwalić) 
  • Także jako forma kontraktu spisz z dzieckiem pożądane zachowanie, zasadę i konsekwencje jej naruszenia. Przypominając o zasadzie – oczywiście dajesz kolejną szanse.
  • Nie reaguj krzykiem i opanuj wszelką agresję – to nie działa. Przeciwnie. To wzmaga problemy!
  • Ściśle współpracuj (drugi rodzic też)  z nauczycielami. Weź też pod uwagę, że niestety, nie każdy nauczyciel w szkole potrafi pracować z dzieckiem z ADHD i wtedy, swoim zachowaniem może jeszcze bardziej sytuację i dziecka i rodzica pogorszyć. Nie pozwól zepchnąć swoje dziecko do roli „najgorszego dziecka w klasie”. Kiedy nie ma innego wyjścia – rozważ zmianę szkoły. Często w szkołach integracyjnych są odpowiednio przygotowani nauczyciele, mają mniejsze klasy i na etatach terapeutów oraz pedagogów.
  • Nauczyciele powinni wiedzieć, że dziecko z ADHD powinni sadzać z przodu klasy, blisko siebie, przedyskutować z nim kontrakt (i uczyć je stopniowo ten kontrakt wdrażać, bo spisanie kontaktu nie działa od razu nawet na dzieci bez ADHD), sprawdzać zeszyt czy zapisało zadanie i pracę domową, zaangażować się w pomoc na lekcji, powtarzać krótko polecenia, odpowiednio nagradzać za każde dobre zachowanie  i odnosić się z dużą cierpliwością. Są przeszkoleni, a wiele poradników jest na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji (www.ore.edu.pl)
  • Rodzice dzieci z ADHD (zwłaszcza matki) czują się często wypaleni, bezradni, myślą, że są beznadziejni. Pamiętaj, że choroba dziecka to nie twoja wina!  Ale wychowanie dziecka z ADHD to wielkie wyzwanie: ogromne obciążenie emocjonalne i fizyczne, także w codziennym wymiarze  (komentarze na temat wychowania dziecka od obcych ludzi w środkach komunikacji, w sklepach, uwagi od nauczycieli) …   
  • Także rodzicom należy się pomoc. Dobrym rozwiązaniem są grupy wsparcia dla rodziców, treningi zastępowania agresji i  relaksacyjne oraz konsultacje psychologiczne na temat wspierania dziecka z ADHD w rozwoju.
  • Dodatkowe informacje i materiały – Polskie Towarzystwo ADHD http://www.ptadhd.pl/

Mobbing

MOBBING

[CO TO JEST?] Zwykle myślimy, że zjawisko mobbingu odnosi się do życia zawodowego  dorosłych. Być może, któryś z przejawów mobbingu znane jest Ci z doświadczeń bliskich znajomych, lub nawet Twoich własnych. Warto mieć świadomość, że zjawisko to, niestety, występuje także wśród dzieci i młodzieży. Mówimy wtedy zwykle o mobbingu rówieśniczym lub szkolnym.

Mobbing rówieśniczy, czyli prześladowanie dziecka przez inne dziecko (dzieci), to forma przemocy fizycznej i/lub psychicznej. Polega na określonych przemocowych zachowaniach prześladowcy/prześladowców (mobbera) wobec osoby prześladowanej (ofiary), które trwają dłuższy czas. Prześladowca (mobber) sam lub wraz z grupą, może np.: nękać wybrane dziecko, nadawać mu obraźliwe przezwiska (często z podtekstem seksualnym), szydzić z niego i zachęcając do tego samego innych, poniżać, obrzucać obelgami, złośliwościami, groźbami, poszturchiwać, szarpać, opluwać, kopać, przewracać, wykręcać ręce, ciągnąć za włosy, bić ręką po twarzy i ciele, itp. Mobber stara się przy tym, aby odizolować swoją ofiarę od reszty grupy rówieśniczej; np. klasy (dziecko staje się „śmierdzielem” z którym nikt nie ma prawa się bawić lub rozmawiać) Prześladowca może też  stawiać swojej ofierze ultymatywne żądania: dziecko ma zdobywać i oddawać prześladowcy pieniądze, zabawki, śniadanie lub np. buty, ale nie wolno mu o tym nikomu powiedzieć, bo gdyby się wygadało, to wtedy już dostanie prawdziwe cięgi. Mobbing może być przeniesiony sieci: do internetu lub telefonów (mobbing elektroniczny), gdzie prześladowcy wrzucają odpowiednio spreparowana nagrania (filmiki), z obraźliwymi komentarzami i hejtowaniem (wyrażaniem nienawiści).

Ofiara mobbingu cierpi w samotności. Ma zamknięte usta przez strach z obawy przed pobiciem, zniszczeniem rzeczy, eskalacją prześladowań. Mobbing buduje u prześladowanego dziecka poczucie osaczenia, bezradności i rozpaczy. Przypadki mobbingu mają miejsca nawet w przedszkolu.

Działania prześladowcy zwykle są związane z określonym miejscem lub okolicą. Najczęściej dotyczy to terenu szkoły i jej pobliża, ale może być to też podwórko, placówka zajęć pozaszkolnych, itp.

Dziecko mobbingowane:

  • staje się coraz bardziej przygaszone, smutne, wystraszone.
  • zaczyna „gubić” rzeczy i pieniądze (bo oddaje prześladowcy)
  • wraca ze szkoły w brudnym ubraniu, bez czapki i butów, czasem pobite i nie umie tego wytłumaczyć.
  • nie chce nic powiedzieć co się dzieje, wymyśla jakieś niestworzone historie (że go napadł pies), albo milczy.
  • Śpi niespokojnie, może krzyczeć przez sen.
  • Rano nie chce iść do szkoły, narzeka na bóle brzucha, głowy, może wymiotować.
  • Po kilku tygodniach mobbingu mogą występować tiki nerwowe, jąkanie
  • Następuje załamanie szkolne – dziecko przestaje się uczyć, wzrasta liczba nieprzygotowań do lekcji (bo prześladowca może zabierać mu książki, drzeć zeszyty), radykalnie obniżają się stopnie w szkole.
  • Dziecko zamyka się w sobie, jest wyraźnie wycofane, przerażone, kiedy ma iść do szkoły i co jest charakterystyczne – czuje się nieco lepiej w dni wolne od szkoły (kiedy szkoła jest miejscem mobbingu).
  • W skrajnych przypadkach może podejmować próby samobójcze.

[cechy ofiary/predyspozycje] Ofiarami mobbingu padają najczęściej dzieci o dużej wrażliwości, nieśmiałe, mające niską odporność psychiczną i niskie umiejętności społeczne oraz tzw. dzieci „grzeczne i posłuszne”, które – niestety nie potrafią się bronić, zaprotestować, tupnąć nogą, odpowiednio zareagować na zaczepki. Kolejna grupa to dzieci nowe lub „inne” ze względu na niepełnosprawność, wygląd, pochodzenie, słabą sprawność fizyczną.

[co robić?] Jeżeli Twoje dziecko może być w grupie ryzyka, natychmiast otocz je opieką! Na razie nie wymagaj tłumaczeń i opowiadania co się stało.

  • Podstawowa procedura to udzielenie dziecku wsparcia psychicznego: przytul i po prostu bądź blisko, pozwól się wypłakać, pozwól się położyć koło ciebie (jeśli dziecko chce), zapewnij bezpieczeństwo.
  • Kiedy dziecko się wypłacze i trochę uspokoi – zapewnij je, że mu pomożesz i może zostać w domu przez kilka dni. Zapewnij dziecko, że nie ma w tym jego winy!
  • Delikatnie spróbuj dowiedzieć się co się zdarzyło i kto jest prześladowcą
  • Skontaktuj się z wychowawcą – domagaj się rozwiązania sytuacji – przemoc nie może być tolerowana! W szkole są specjaliści, nauczyciele, psycholodzy, pedagodzy – razem z rodzicami (lub kuratorem) prześladowcy musi zostać ustalony program interwencyjny  (szkoła ma takie zadania).
  • Prześladowane dziecko nie może stać się ponownie ofiarą. Jeśli raz było mobbingowane – jeśli nic się nie zmieni, sytuacja może się powtórzyć!  Szczególnie niebezpieczny jest mobbing nastolatków – bez udzielenia właściwej pomocy, okalecza psychikę człowieka na całe życie.   
  • Rozmawiaj z dzieckiem! Wytłumacz, że zawsze musi mówić o takich wydarzeniach (najlepiej jak w ogóle mówi o tym jak się czuje, czy ma kolegów, jak sobie radzi w swoim życiu). Rozmowa to zadawanie pytań i słuchanie – bez pouczania, bagatelizowania, ironizowania.
  • Kiedy nie ma innego wyjścia – trzeba zmienić szkołę!
  • Dziecko mobbingowana może mieć słabą siłę i odporność psychiczną, mieć niskie umiejętności społeczne, być zbyt grzeczne i posłuszne (dostosowane). To są obszary nad którymi trzeba popracować. Zastanów się nad modelem wychowania w waszym domu – może coś trzeba zmienić?
  • Warto także zapisać dziecko na specjalne warsztaty z „samoobrony psychicznej” lub kurs sztuk walki (np. karate).

Chcesz wiedzieć więcej – skonsultuj się ze psychologiem – dostaniesz szczegółowe wskazówki skrojone na miarę konkretnej sytuacji, także w aspekcie prawnym.

Doświadczenie mobbingu przez dziecko, które nie zostało odpowiednio przepracowane terapeutycznie  może pozostawić silną traumę (uraz psychiczny) na całe życie. Może przejawiać się w postaci nerwic, lęków, obniżonego nastroju, depresji oraz prób samobójczych i samobójstw włącznie. To bardzo poważna sprawa! Także rodzice/opiekunowie mogą przeżywać z tego powodu szok emocjonalny. Zarówno dziecku, jak i rodzicom potrzebna jest pomoc specjalistów.

.

Depresja – dzieci

[CO TO JEST?] Depresja jest zaburzeniem nastoju (afektywnym), który na ogół utożsamiany jest z zaburzeniami u osób dorosłych. Kiedyś rzadziej się przejmowano emocjami i nastrojami dzieci, stąd nie diagnozowano tej choroby u dzieci. Tymczasem na kliniczną depresję cierpi ok. 1% dzieci w wieku 2-3 lat; 2% dzieci w wieku 6-12 lat i około 20% nastolatków. U dzieci depresja występuje często łącznie z zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami zachowania i zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi oraz ADHD i wynikającymi z używania substancji zmieniających świadomość (psychoaktywnych). U dziewcząt częściej występuje wraz zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami odżywiania,  u chłopców – z zaburzeniami zachowania i ADHD.  W przedziale wiekowym 15-19 lat wzrasta ryzyko samobójstw. Obserwuje się wzrost zachorowalności na depresję u dzieci. Depresja u dzieci ma – poza kilkoma, podobne objawy jak depresja u dorosłych.  Przyczyny depresji są różne: lęk separacyjny, urazy psychiczne, niezaspokojenie podstawowych potrzeb emocjonalnych (u dzieci młodszych), u starszych – konflikty domowe i konflikty w szkole, rozwód rodziców, przemoc psychiczna lub fizyczna w domu, choroba psychiczna rodzica, nawarstwiające się trudności szkolne, rywalizacja i niepowodzenia szkolne, problemy osobiste (zawiedziona miłość, doświadczenie odrzucenia przez grupę rówieśniczą, mobbing rówieśniczy), obarczanie dziecka zbyt dużą odpowiedzialnością, trudna sytuacja materialna rodziny; a także nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych. Przyczyna może także tkwić w zaburzeniach regulacji hormonalnych typowych dla okresu dojrzewania.     

Tak zwany „epizod dużej depresji” może trwać około 7-9 miesięcy. Ale depresja może się przejawiać także w postaci dystymii – w tym przypadku człowiek (zarówno dziecko jak i dorosły) ma mniejsze nasilenie objawów, ale po kilku latach może wybuchnąć duża depresja („podwójna depresja”). W tym przypadku rokowanie jest gorsze. Pojawienie się depresji u dzieci w 40% przypadków ujawnia predyspozycje do wystąpienia depresji w wieku dorosłym.

W leczeniu stosuje się psychoterapię (indywidualną, grupową, rodzinną) oraz leczenie farmakologiczne, których efekty widać po około 4 tygodniach.

[U KOGO?] Depresja występuje częściej u dzieci, w których rodzinach występuje depresja (uwarunkowania genetyczne). Także u osób z określoną konstrukcję psychiczną – o niskiej samoocenie, tendencji do samokrytyki, obwiniania się, którym brakuje poczucia bezpieczeństwa

U osób, które mają skłonność do interpretowania faktów i wydarzeń na swoją niekorzyść i nie potrafią radzić sobie w sytuacji stresu i mają słabe umiejętności społeczne,

[JAK ROZPOZNAĆ?]  Dziecko z depresją:

  • Jest smutne, przygnębione, apatyczne
  • Staje się płaczliwe i drażliwe i skarżą się na różne dolegliwości bólowe (dzieci młodsze)
  • Przejawia bezradność w wykonywaniu wielu czynności, sięga po alkohol i narkotyki (dzieci starsze)
  • Przestaje się interesować tym, co do tej pory sprawiało mu przyjemność
  • Wyraźnie jest spowolnione, obserwuje się spadek energii
  • A także jest pobudzone – wierci się, nie może się skupić na konkretnej czynności, wykonuje  bezcelowe działania, np. skubie ubranie, zamazuje długopisem kartkę, obgryza paznokcie
  • Mówi niechętnie, wolno, krótko
  • jest stale zmęczone
  • Wyraźny spadek lub wzrost apetytu
  • Przejawia kłopoty ze snem (z zasypianiem lub budzi się bardzo wcześnie rano), nie ma siły wstać z łóżka
  • Ma poczucie braku sensu, myśli o śmierci/samobójstwie
  • Ma myśli rezygnacyjne („życie nie ma sensu”, „po co ja w ogóle żyję”)
  • Ma przekonanie o swojej „beznadziejności”, a także negatywne wzorce myślenia na temat innych, świata
  • Może się pojawić autoagresja, samookaleczanie się, rozmyślne zadawanie sobie bólu, zażywanie w nadmiarze leków w celu zatrucia się
  • Pojawiają się sygnały o obniżonym funkcjonowaniu w szkole (spóźnienia, niepowodzenia szkolne) 

[CO ROBIĆ?]  Stan dziecka wymaga podjęcia szybkiej interwencji:

  • W konsultacji z lekarzem pierwszego kontaktu należy wykluczyć niektóre schorzenia somatyczne np. niedoczynność tarczycy i inne zaburzenia hormonalne, nowotwory mózgu, padaczkę, choroby wirusowe oraz zatrucia substancjami psychoaktywnymi lub lekami (takimi jak sterydy, interferon, leki przeciwnowotworowe, hormonalna antykoncepcja).
  • Skonsultuj się ze specjalistą w celu postawienia odpowiedniej diagnozy i zaplanowania odpowiedniej psychoterapii (dla dziecka i ewentualnie rodziny)
  • Jeśli słyszysz, że dziecko mówi np. że chciałoby się więcej nie obudzić albo zginąć w jakiejś katastrofie albo zniknąć na zawsze oraz widzisz, że poszukuje leków i trucizn (np. w internecie) – wtedy pilna jest konsultacja psychiatryczna! Leczenie depresji u dzieci i młodzieży odbywa się zwykle w poradni zdrowia psychicznego, ale ciężkie postacie choroby wymagają leczenia w szpitalu na oddziale psychiatrycznym. (Zgodę na hospitalizację dziecka do 15 roku życia  wyrażają rodzice, w starszym wieku wymagana jest zgoda rodziców i dziecka. Ale kiedy istnieje ryzyko zagrożenia życia – zgodę wydaje sąd zawiadomiony przez szpital). 
  • Udziel wsparcia i zapewnij możliwie optymalne warunki bezpieczeństwa w domu.
  • Pomóż w przeżyciu straty (żałoby) jeśli depresja wynika z tego powodu
  • Skontaktuj się ze szkołą, aby wspólnie czuwać i obserwować stan dziecka 
  • Opracujcie formy pomocy dziecku, także w zakresie nadrobienia braków w nauce szkolnej. Można wystąpić o indywidualne nauczanie.

Jeśli zaburzenia depresyjne mają charakter sytuacyjny, czyli nastąpiły jako reakcji na stres (trudną sytuację) jest wysokie prawdopodobieństwo, że choroba nie będzie nawracać – ale nigdy nie można pozostawić dziecku samemu sobie!